Tijdschrift voor Compliance 2019 nr. 2

Klokkenluiders, Compliance en cultuur

dr. J. Gijsenbergh

Klokkenluiders confronteren zowel zichzelf als hun omgeving met zware morele dilemma’s. Werknemers die een misstand binnen hun bedrijf of overheidsdienst op het spoor komen, worstelen met de vraag of zij dat aan het licht moeten brengen. En zo ja, moeten zij dan eerst gebruik maken van interne meldprocedures, of mogen zij hun kennis zonder toestemming van hun superieuren met de buitenwereld delen? Deze werknemers moeten bepalen wat er voor hen zwaarder weegt: hun professionele plicht

Artikel kopen € 39,50 excl. BTW

In plaats van abonneren kunt u dit artikel ook afzonderlijk kopen.

om bedrijfs- en staatsgeheimen te bewaren, of hun burgerplicht om het publiek te waarschuwen voor corruptie, fraude en ander wangedrag? Daar komt nog een persoonlijk dilemma bij: als medewerkers besluiten om hun werkgever in een kwaad daglicht te stellen, riskeren zij verzuurde verhoudingen op de werkvloer, een einde aan hun carrière en – in extreme gevallen – zelfs juridische vervolging. Is dat het allemaal wel waard? Dit zijn lastige gewetensvragen, maar uiteindelijk zijn klokkenluiders overtuigd dat zij geen keus hebben. Zij kunnen het niet langer over hun hart verkrijgen om het stilzwijgen te bewaren en treden daarom in de openbaarheid. Daarmee plaatsen klokkenluiders vervolgens de buitenwereld voor een uitdaging. Hoe moeten werkgevers, collega’s, de overheid en de media reageren op hun onthullingen? Vooral compliance officers moeten een antwoord vinden op die vraag. Als hoeders van de integriteit van de onderneming en diens werknemers, raken zij per definitie nauw betrokken bij insiders die de beerput opentrekken. Enerzijds verwelkomen en beschermen compliance officers de klokkenluider als natuurlijke partner, aangezien beiden malversaties signaleren. Anderzijds moeten compliance officers echter rekening houden met de mogelijkheid dat klokkenluiders zelf niet integer zijn. Het is mogelijk dat zij uit rancune uit de school klappen. En zelfs als klokkenluiders ter goeder trouw zijn, overtreden zij vaak de bedrijfsregels. Meestal wachten zij geen toestemming af, maar opereren zij op eigen houtje. Daarin verschillen zij wezenlijk van compliance officers, die zijn aangesteld om toezicht te houden. Dat roept de vraag op in welke gevallen klokkenluiden legitiem is en hoe compliance officers ermee moeten omgaan. Dat roept de vraag op in welke gevallen klokkenluiden legitiem is en hoe compliance officers ermee moeten omgaan. Dit artikel pretendeert niet hét definitieve antwoord op deze complexe vraag te bieden. Integendeel, deze historische beschouwing brengt juist de grote verscheidenheid aan reacties op klokkenluiders in kaart Dit artikel pretendeert niet hét definitieve antwoord op deze complexe vraag te bieden. Integendeel, deze historische beschouwing brengt juist de grote verscheidenheid aan reacties op klokkenluiders in kaart. Al minstens vijftig jaar zoeken werkgevers, autoriteiten, de media en academici naar de beste manier om met klokkenluiders om te gaan. Hun reactie hing af van hun denkbeelden over democratische burgerrechten en -plichten, transparantie en integriteit. Hun opvattingen waren veranderlijk, zo leert de geschiedenis ons. Allereerst schets ik de historische achtergrond van het huidige publieke debat over klokkenluiders. Paragraaf twee behandelt de groeiende waardering voor klokkenluiders in de Verenigde Staten vanaf circa 1970, terwijl paragraaf drie laat zien hoe Nederland dit voorbeeld volgde vanaf medio jaren tachtig. Ik bespreek zowel de private als de publieke sector, omdat beide onderwerp waren van debat. Vervolgens geeft paragraaf vier een globaal overzicht van de ontwikkelingen in de wetenschappelijke literatuur. Daaruit blijkt dat ook academische reacties op klokkenluiders aan verandering onderhevig zijn geweest. In die zin waren academici kinderen van hun tijd. Dat betekent dat wetenschappers geen neutrale, tijdloze uitweg kunnen bieden uit de dilemma’s waar klokkenluiders en hun omgeving mee worstelen. Academici kunnen echter wel aantonen dat compliance officers – en anderen betrokkenen – de oplossing in de culturele hoek zouden moeten zoeken. Mijn historische analyse laat zien dat wet- en regelgeving niet afdoende was om de problematiek rondom klokkenluiden naar wens af te handelen. Vandaar dat compliance officers zich niet moeten blindstaren op de juridische kaders. Bovenal moeten zij rekening houden met de waardepatronen binnen hun organisatie en de maatschappij. Die normen bepaalden altijd al hoeveel ruimte werknemers kregen om misstanden aan het licht te brengen. Dit hing af van denkbeelden over wat integer gedrag eigenlijk inhoudt: loyaliteit tegenover collega’s en werkgevers, of loyaliteit tegenover het publiek? Dat, zo concludeert dit artikel, is de belangrijkste vraag die compliance officers zich zouden moeten stellen. Bij de beantwoording daarvan kunnen zij inspiratie ontlenen aan de historische en wetenschappelijke voorbeelden uit dit artikel.

U heeft op dit moment geen toegang tot de volledige inhoud van het artikel. U kunt alleen de inleiding en hoofdstukindeling lezen.

Wanneer u volledige toegang wenst tot alle informatie kunt u zich abonneren op dit tijdschrift of inloggen als abonnee.


Deel deze pagina:

Nog niet beoordeeld

Bijlage(n)

  • Bijlagen zijn alleen beschikbaar voor abonnees.

Artikel informatie

Type
Artikel
Auteurs
dr. J. Gijsenbergh
Auteursvermelding
Ik ben auteur van dit artikel
Datum artikel
Uniek Den Hollander publicatienummer
UDH:TvCo/15513

Verder in 2019 nr.2

 Redactioneel. Klokkenluiders

Het themanummer dat voor u ligt betreft een onderwerp dat actueel blijft. Een onderwerp ook wat het hart raakt van de verantwoordelijkheden van de compliance officer. Zorgdragen voor h...

 Dit gebeurt in het Huis voor Klokkenluiders. Interview met Wilbert Tomesen, voorzitter van het Huis voor Klokkenluiders

Nederland kent sinds juli 2016 een zelfstandig bestuursorgaan belast met het opvolgen van meldingen van misstanden bij organisaties: het Huis voor Klokkenluiders. Een instituut met, al...

 Een leidraad voor het in ontvangstnemen en afhandelen van een interne melding over een (dreigende) misstand

Het belang van een goede interne klokkenluidersregeling en het goed volgen van deze regeling is groot voor bedrijven. Allereerst is het van belang voor een bedrijf om op de hoogte

 Collectieve morele leerprocessen. Hoe het geheel meer kan worden dan de som der delen

De casus In een grote organisatie is een netwerk van vertrouwenspersonen actief. Op een intervisie bijeenkomst, brengt één van de vertrouwenspersonen de volgende casus in...

 Privaat extern onderzoek naar klokkenluidersmeldingen: geen garanties, wel waarborgen!

In dit artikel gebruiken wij zoveel mogelijk de term ‘melder’ waar in de Wet Huis voor Klokkenluiders de term klokkenluider wordt gebruikt.

 Een sterke meldcultuur begint bij de manager

Samenvatting.  Als medewerkers de noodzaak voelen om de klok te luiden buiten de organisatie, dan is dit puur verlies. Verlies voor de medewerker gezien de hoge psychosociale druk...

 Het nut en de noodzaak van art. 10 EVRM in klokkenluiderszaken

Klokkenluiders kunnen een belangrijke rol spelen bij het aan het licht brengen van misstanden, waaronder corruptie en fraude. Maar zij zijn zelf vrijwel altijd de dupe van het luiden v...

 Klokkenluiders, Compliance en cultuur

Klokkenluiders confronteren zowel zichzelf als hun omgeving met zware morele dilemma’s. Werknemers die een misstand binnen hun bedrijf of overheidsdienst o...

 Klokkenluiderregelingen: Scheid Advies en Onderzoek

In het najaar van 2016 heb ik een artikel geschreven voor dit tijdschrift onder de titel ‘Klokkenluiders: Verraders of hoeders van de integriteit’?1 In mi...

 Wordt de bankierseed wel op juiste wijze getoetst?

1. Aanleiding en achtergrond Van een bankmedewerker wordt verwacht dat hij de bankierseed aflegt en zich houdt aan de gedragsregels verbonden aan de eed. De bankierseed is in...